Ong dú bay chậm chạp ở lỗ thoát khí: tổ đang điều chỉnh hay chuẩn bị rời

Lỗ thoát khí là điểm quan sát quý giá nhất khi chơi ong dú. Mình nuôi hơn 20 năm ở miền Nam, mỗi lần thấy ong bay chậm chạp quanh những lỗ nhỏ này, lại có cơ hội học thêm về tập tính của chúng. Đây không phải ngẫu nhiên mà là tổ đang "nói chuyện" với người nuôi qua hành động.

Tại sao lỗ thoát khí lại quan trọng

Ong dú không có cách để điều chỉnh nhiệt độ bằng cách phủi cánh như ong mật. Chúng phụ thuộc hoàn toàn vào luồng không khí tự nhiên qua lỗ thoát khí. Lỗ này vừa là cửa "thông gió", vừa là điểm canh gác, vừa là nơi ong phát tín hiệu về tình trạng tổ. Mỗi ngày sáng, mình thường dành 5 phút quan sát các tổ ở lỗ thoát khí trước khi làm việc khác.

Ở miền Nam, từ tháng 3 đến tháng 9, nhiệt độ thường trên 30°C, nên ong dú rất bận rộn duy trì không khí lạnh bên trong. Lỗ thoát khí trở thành "nhà máy điều hòa" của tổ, và hành động của ong ở đây là biểu hiện trực tiếp của nhu cầu này.

Ba dấu hiệu khi ong bay chậm chạp ở lỗ thoát khí

Khi ong bay chậm chạp, lơ lửng quanh lỗ mà không vào, hoặc vào rồi lại bay ra nhiều lần, tổ đang điều chỉnh luồng không khí. Hiện tượng này xảy ra khi nhiệt độ bên trong cao hơn bình thường khoảng 2-3 độ. Ong đứng gần lỗ, cánh rung nhẹ, tạo ra dòng khí ra ngoài. Mình gọi đây là "giai đoạn thích nghi". Thường diễn ra vào chiều, khi nắng mạnh nhất, và kéo đến khi trời mát lại.

Dấu hiệu thứ hai là bay chậm chạp nhưng có nhịp điệu, ong chuyển động từ lỗ thoát khí sang lỗ thông khí khác (nếu tổ có nhiều lỗ). Đây là tổ đang cân bằng áp suất không khí bên trong, như một hệ thống thông gió hoạt động bình thường. Đó là lúc tổ khỏe, không có vấn đề gì. Mình thấy điều này khi tổ đang tích trữ mật tốt, ong vào ra liên tục với mật từ hoa.

Dấu hiệu thứ ba, hiếm gặp nhưng rất quan trọng, là ong bay chậm chạp quanh lỗ thoát khí nhưng cơ thể bập bẹ, như suy nhược. Lúc này tổ có thể gặp rắc rối: thiếu nước, mất nữ hoàng, hoặc bị mầm bệnh. Mình đã gặp trường hợp này hai lần trong 20 năm, và cả hai lần đều phải can thiệp bằng cách cho nước hoặc chuyển tổ sang vị trí mát hơn.

Cách quan sát đúng cách

Người nuôi ong dú không cần phải mở tổ ra để biết tình trạng. Chỉ cần đứng cách lỗ thoát khí khoảng 10-15cm, quan sát trong 2-3 phút là đủ. Mình thích quan sát vào lúc 6-7 giờ sáng, khi ong mới bắt đầu hoạt động, hoặc lúc 4-5 giờ chiều, khi nắng còn mạnh. Tại những thời điểm này, hành vi của ong sẽ rõ ràng nhất.

Lưu ý không để bóng mình che lỗ thoát khí, vì điều này sẽ làm ong bối rối. Cũng đừng thổi hay tạo gió nhân tạo quanh tổ, vì nó sẽ thay đổi hành vi tự nhiên của chúng. Mỗi lần quan sát, mình ghi chép ngắn: nhiệt độ lúc đó, tốc độ bay của ong, số lượng ong ở lỗ thoát khí. Sau vài tuần, mình nhận thấy được quy luật của từng tổ.

Khi nào cần can thiệp

Nếu ong bay chậm chạp quanh lỗ thoát khí nhưng vẫn vào ra bình thường vào các giờ khác trong ngày, không cần lo lắng. Đó là tập tính bình thường. Nhưng nếu hiện tượng này kéo dài cả ngày, hoặc ong bắt đầu bay chậm ở lỗ vào cũng (lỗ chính), thì cần kiểm tra. Mình sẽ nâng tổ lên, kiểm tra xem bên dưới có ẩm ướt hay không, rồi đặt lại vị trí có gió nhẹ hơn hoặc che nắng thêm.

Mỗi tổ ong dú có tính cách khác nhau. Tổ nào sống lâu năm, cách quản lý không khí rất khéo léo. Tổ trẻ, đặc biệt là tổ mới nhận từ người khác, thường mất vài tuần để thích nghi với vị trí mới, nên hành vi ở lỗ thoát khí sẽ "lộn xộn" hơn. Điều này là bình thường và không cần lo.

Câu hỏi thường gặp

Ong bay chậm chạp ở lỗ thoát khí có phải dấu hiệu tổ sắp bay đàn không?

Không phải lúc nào cũng vậy. Bay đàn là hiện tượng hiếm gặp ở ong dú, chỉ xảy ra khi tổ quá đông (hiếm) hoặc nữ hoàng bị thương. Nếu ong bay chậm ở lỗ thoát khí nhưng vẫn vào ra bình thường, đó là điều chỉnh không khí. Tổ sắp bay đàn thường có dấu hiệu khác: ong tập trung ở ngoài tổ, không vào trong suốt hàng giờ.

Tôi thấy rất ít ong ở lỗ thoát khí, có phải tổ yếu không?

Không nhất thiết. Ong dú chia nhiệm vụ rất hiệu quả. Nếu tổ không cần điều chỉnh nhiệt độ (trời mát, tổ ở vị trí tốt), ong không cần đứng ở lỗ thoát khí. Mình chỉ lo lắng khi nhìn thấy quá ít ong bay vào ra trong cả ngày, và lỗ thoát khí bị bịt gương.

Lỗ thoát khí của tôi bị ong bịt lại bằng propolis, phải làm sao?

Đó là ong tự điều chỉnh luồng khí. Nếu lỗ bị bịt kín hoàn toàn, tổ có thể thiếu không khí. Mình sẽ dùng tăm gỗ nhỏ, nhẹ nhàng nới lỏng propolis mà không làm ong bị thương. Sau đó để tổ tự sửa chữa lại theo ý của chúng.

Mùa đông, ong có bay chậm chạp ở lỗ thoát khí không?

Ở miền Nam, mùa đông không lạnh lắm, nên ong vẫn hoạt động bình thường. Ở miền Bắc, khi nhiệt độ dưới 15°C, ong sẽ ít hoạt động, thậm chí tập trung trong tổ để giữ ấm. Lúc này ở lỗ thoát khí sẽ thấy rất ít ong, hoặc không thấy gì, và đó là bình thường.